Skazani za Polskość. Działalność radzieckiego aparatu represji przeciwko Polakom w obwodzie kamienicko-podolskim w latach 1937–1938 i jej następstwa w kolejnych dekadach XX stulecia

W niniejszej książce starałem się przedstawić na konkretnych przykładach (ponad 50 śledztw, w których skazano niemal 80 osób narodowości polskiej) przebieg Wielkiego Terroru w obwodzie kamieniecko-podolskim w latach 1937–1938. Moim założeniem od początku było zejście na poziom indywidualnych (niekiedy także grupowych) postępowań, gdyż właśnie analiza tego rodzaju do kumentów pozwala poznać nie tylko schemat myślowy funkcjonariuszy NKWD, ale także postawy aresztantów, co w niektórych wypadkach miało istotny wpływ na końcową decyzję wobec nich. Istotne znaczenie miało także pokazanie zjawiska rewizji decyzji pozasądo wych organów z okresu Wielkiego Terroru w latach pięćdziesiątych XX stulecia, co wiązało się z przyznaniem rehabilitacji ich ofiarom. Nie bez znaczenia pozostawała w tym zakresie rola rodzin i ich niekiedy heroiczna, a momentami na wet beznadziejna walka o poznanie prawdy, która przyniosła jednak częściowo oczekiwany efekt.

Biorąc pod uwagę skalę zjawiska w obwodzie kamieniecko-podolskim (ok. 20 tysięcy ofiar) przeanalizowana liczba dokumentów z pewnością nie oddaje w pełni wszystkich okoliczności toczonych w tym czasie śledztw, jednakże po zwala poznać ich specyfikę na szczeblu lokalnym, w odniesieniu do poszczególnych kategorii tamtejszych Polaków. Właśnie w tym celu dobrano do analizy materiał źródłowy dotyczący możliwie jak najszerszego przedziału społecznego ludności polskiej na Podolu. Przyjęte założenia badawcze zostały zatem zrealizowane, a cel pracy – osiągnięty. Jednocześnie takie ujęcie problemu może sta nowić punkt wyjścia dla kolejnych pokoleń historyków (zespołów badawczych), chcących zajmować się analogiczną tematyką w przyszłości.

Dzisiaj często można usłyszeć, że „polskość” nie jest w modzie, że przecież jesteśmy Europejczykami i nie jest ważna narodowość. Kiedy jednak sięgamy do źródeł historycznych, do historii mówionej i dowiadujemy się, o tym, że tysiące Polaków oddało życie właśnie za tę „polskość”, wtedy inaczej patrzymy i rozumiemy samo pojęcie „polskości”. Książka potwierdza tragiczne losy Polaków w ZSRR. Zasługuje na bar¬dzo wysoką ocenę, zwłaszcza za bogactwo materiałów archiwalnych, stanowiących efekt długotrwałych, kwerend w miejscowych archiwach. Zgromadzone materiały i ich analiza są bezcennym dokumentem uświadamiającym dramat świata, w którym Polacy oddawali swe życie tylko ze względu na wiarę i narodowość.
Prof. dr hab. Helena Krasowska, Studium Europy Wschodniej UW/Instytut Slawistyki PAN

This work presents extensive research on the Great Terror inflicted on ethnic Poles, focusing on Kam’ianets’-Podil’s’kyi. This focus is justified, because it was an area with one of the highest concentration of ethnic Poles in Soviet Ukraine at the time. The strength of this work lies in the detailed analyses of individual cases of repres¬sion. Taken together, they afford a vivid sense of the terror of the time. The author amply demonstrates that the victims came from all walks of life and that it is difficult to discern any particular groups of people that were targeted for destruction. They were terrorized for being Poles, as the book title claims.
Prof. Hiroaki Kuromiya, Ukrainian Research Institute, Harvard University

Karl Popper kiedyś wyśmiał tych, którzy wierzyli, że istnieje historia „przeszłości takiej, jaka rzeczywiście się wydarzyła”. Możliwe są jedynie interpretacje historyczne, z których żadna nie jest ostateczna. Jednocześnie każde pokolenie ma prawo tworzyć własne interpretacje. To prawda, ale nowe interpretacje powinny należeć do kompetentnych osób, które nie instrumentalizują historii, nie manipulują cierpieniem swojego narodu, lecz profesjonalnie analizują przyczyny i skutki tego cierpienia. Piotr Olechowski należy do takich badaczy.
Prof. Yurii Shapoval, Studium Europy Wschodniej UW/National Academy of Sciences, Ukraine

Piotr Olechowski – nauczyciel akademicki, dr nauk humanistycznych. Absolwent studiów historycznych w Szczecinie i Rzeszowie. Adiunkt w Instytucie Historii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, pracownik Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego w Warszawie. Autor ponad 100 tekstów naukowych i popularnonaukowych po polsku, rosyjsku i ukraińsku, w tym monografii: Stosunki polsko-ukraińskie we Lwowie w świetle wspomnień 1918–1939 (Przemyśl 2017), W cieniu dwóch totalitaryzmów. Życie codzienne na ziemi stanisławowskiej 1939–1944 (Warszawa 2023), Agonia Polaków we Lwowie 1944–1959 (Warszawa 2024). Kilkukrotny stażysta na uniwersytetach ukraińskich. Zainteresowania naukowe obejmują położenie Polaków w ZSRR, sowietyzację dawnych ziem wschodnich II RP, dzieje polskiej dyplomacji w ZSRR i granicy polsko-radzieckiej oraz działalność radzieckich służb specjalnych i sądownictwa.