Od Puszczy Białowieskiej do Krymu. Polityka zagraniczna Ukrainy w latach 1991-2014

Monografia nawiązuje do kluczowych momentów na ukraińskiej drodze do niepodległości, choć poświęcona jest polityce zagranicznej już suwerennej Ukrainy. Wybijanie się na niepodległość było procesem, w którym za swoistą kropkę nad „i” należy uznać decyzję podjętą 8 grudnia 1991 roku w białowieskich Wiskulach, przez przywódców Białorusi, Rosji i Ukrainy, o likwidacji ZSRS jako podmiotu prawa międzynarodowego. Pokojowy model rozwoju państwa ukraińskiego został gwałtownie przerwany przez dramatyczne wydarzenia „rewolucji godności”, których konsekwencją była ucieczka z kraju prezydenta Wiktora Janukowycza oraz rosyjska agresja, która doprowadziła do aneksji Krymu i walk w Donbasie. Otoczenie międzynarodowe Ukrainy uległo znaczącym zmianom. Wydarzenia ujęte w tytule monografii stanowią ważne cezury w historii współczesnej Ukrainy i jej naturalne ramy czasowe.

Widok zbombardowanego w 2022 roku Kijowa, zbrodnie w Buczy i w Mariupolu, zrównany z ziemią Bachmut, prowokują szereg pytań. Dlaczego państwo, które powstawało na fali społecznego entuzjazmu, dysponujące dużym, jak na europejskie uwarunkowania, potencjałem, znalazło się na skraju upadku? Czy ukraińskie władze, różnych maści i orientacji, w odpowiedni sposób zadbały o interesy państwa, którym przyszło im kierować? Dlaczego nie udało się zbudować społecznego consensusu wokół strategicznych celów ukraińskiej polityki zagranicznej? Jak należy zdefiniować rolę Rosji, nie tylko najważniejszego sąsiada, ale także istotnego czynnika w polityce wewnętrznej Ukrainy? Czy coraz bardziej agresywna polityka Kremla była przyczyną, czy skutkiem ukraińskich problemów? Jakie błędy popełnił tzw. kolektywny Zachód, długo żywiący się mitem końca historii, a jednocześnie dość cyniczny w realizacji swoich biznesowych interesów? Ta książka jest próbą odpowiedzi przynajmniej na część z tych pytań.

Autor starał się wykorzystać swoje doświadczenie zawodowe: historyka, analityka oraz dyplomaty, który w polskich ambasadach na Wschodzie, w tym w Kijowie i w Moskwie, spędził kilkanaście lat swego życia i był obserwatorem wielu opisywanych wydarzeń. Setki przeprowadzonych wówczas rozmów, z politykami, dyplomatami i dziennikarzami, wywarły duży wpływ na jego postrzeganie ukraińskiej rzeczywistości. Owocem tych działań i przemyśleń były liczne depesze i notatki, dostępne obecnie w archiwum polskiego MSZ. Kilka tekstów poświęconych Ukrainie trafiło także do publicznego obiegu. Dotyczyły one takich zagadnień, jak: rozbrojenie nuklearne, polityka wschodnia NATO, polityka migracyjna czy historia dyplomacji. Idea podsumowania ukraińskiej polityki zagranicznej czasu pokoju pojawiła się po aneksji Krymu, w okresie „dziwnej wojny”. Pełnowymiarowa agresja Rosji na Ukrainę nie doprowadziła do istotnych modyfikacji w powstającej monografii, choć niewątpliwie przyczyniła się do wyostrzenia niektórych zawartych w niej tez.

Solidna monografia, poświęcona zagadnieniu ważnemu nie tylko z powodów naukowych, ale – z oczywistych względów – również politycznych. Jest pierwszą tak obszerną polską rozprawą poświęconą problematyce polityki zagranicznej Ukrainy w okresie, gdy państwo to prowadziło politykę balansowania między orientacją prorosyjską a prozachodnią, a więc w latach 1991-2014 r. Do jej zalet z pewnością należy też dobre uźródłowienie i rzetelne sądy.
Dr Łukasz Adamski, Centrum Dialogu im. Juliusza Mieroszewskiego

Tekst jest sprawnie napisany dobitnym językiem. Konstrukcja jest przejrzysta i przekonywująca. Trzeba go jednak traktować jak silnie indywidualną prezentację problematyki, której ramy wynikają z bogatych doświadczeń badawczych alitycznych i dyplomatycznych Autora. To właśnie indywidualny rys w doborze tematyki i jej hierarchizowaniu jest główną zaletą tekstu. Jest to dzieło bardzo interesujące, zawierające przekonywującą w generalnym zarysie, choć nie we wszystkich szczegółach ocenę ukraińskiej polityki zagranicznej w latach 1991-2014.
Dr. hab., prof. UW Henryk Litwin, Studium Europy Wschodniej, Uniwersytet Warszawski

Dr Leszek Szerepka (ur. 1964 roku w Otwocku) – doktor nauk historycznych, dyplomata, publicysta i literat. Absolwent Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Długoletni pracownik Ośrodka Studiów Wschodnich im. Marka Karpia w Warszawie. W polskich placówkach dyplomatycznych na Wschodzie (Moskwa, Kijów i Mińsk) spędził łącznie kilkanaście lat. Zastępca ambasadora RP na Ukrainie (2007-2010) i ambasador RP na Białorusi (2011-2015). Wykładowca w Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego. Autor licznych analiz i artykułów dotyczących obszaru byłego ZSRS. W 1995 roku, pod jego redakcją ukazało się opracowanie Rosyjskie ugrupowania nacjonalistyczne (OSW). Współautor książki Wyzwania migracyjne w państwach wschodniego sąsiedztwa Unii Europejskiej (Warszawa 2007). W 2016 roku wydał zbiór esejów politycznych zatytułowany Oblicza Białorusi. W 2020 roku ukazała się jego monografia: Kozacy w Rosji Borysa Jelcyna (1989-1999), wydana przez Studium Europy Wschodniej UW.