Polacy na Litwie i w krajach Bałtyckich od Powstawnia Styczniowego do XXI wieku. Tom 1

Monografia stanowi kompleksowe, naukowe opracowanie historyczno-politologiczne. Książka szczegółowo analizuje losy, tożsamość, status społeczno-polityczny oraz kulturę mniejszości polskiej na terenie Litwy, Łotwy i Estonii na przestrzeni ponad 160 lat. Publikacja stanowi zbiór artykułów przygotowanych przez międzynarodowe grono historyków, politologów, dyplomatów oraz działaczy społecznych.

Narrację monografii można podzielić na dwa kluczowe obszary tematyczne: kształtowanie tożsamości narodowej i cezury historyczne. Autorzy monografii przytaczają badania, jak definiowano i rozumiano polską tożsamość narodową na kresach na przełomie XIX i XX wieku. Analizują represje carskie i zmiany strukturalne, jakie dotknęły polskie elity i społeczności po 1863 roku. Omawiają trudne relacje polsko-litewskie oraz codzienne funkcjonowanie mniejszości polskiej w tzw. Litwie Kowieńskiej. Opisują działalność polskich organizacji studenckich, korporacji i stowarzyszeń mniejszościowych m.in. w Kownie i Rydze, a także wpływ „polskiego katolicyzmu” na łotewskie środowisko kulturowe i religijne przed I wojną światową oraz sytuację Polaków w niepodległym państwie łotewskim.

Przytaczają też miejsca pamięci i zbrodni, analizują tragiczne losy Polaków w czasie II wojny światowej i po niej, w tym m.in. kwestię wileńskich Tuskulan. Podkreślają również rolę duchowieństwa i parafii rzymskokatolickich w podtrzymywaniu języka oraz tożsamości narodowej Polaków na Litwie w realiach ZSRR (aż do czasów współczesnych).

Omawiają także czasy współczesne po 1989 roku: postawę mniejszości polskiej wobec kluczowych wydarzeń, takich jak organizacja historycznego „Szlaku Bałtyckiego” w 1989 roku, funkcjonowanie i skuteczność polskich ugrupowań politycznych (np. AWPL) w strukturach wolnej Republiki Litewskiej, współczesną tożsamość młodego pokolenia Polaków na Litwie m.in. przez pryzmat teorii postkolonialnej oraz relacji z Macierzą oraz polską polityką zagraniczną wobec rodaków w krajach bałtyckich w minionym trzydziestoleciu.

Omawiana publikacja doskonale wpisuje się w ciąg wydawnictw, objętych wspólnym tema¬tem dotyczącym Polaków, czyli „Polacy na Bia¬łorusi” i „Polacy na Ukrainie”. Książka „Polacy na Litwie i w krajach bałtyckich” niewątpliwie poszerzy wiedzę o zamieszkałych w tym regio¬nie przedstawicielach narodowości polskiej. A jeśli się uwzględni na ogół słabą znajomość sytuacji dotyczącej Polaków w Estonii i Łotwie, będzie stanowić niezwykle cenne źródło informacji. Z tego też względu cieszy duża ilość artykułów, poświęconych Polakom właśnie w tych dwóch krajach.
Dr Teresa Dalecka, Centrum Polonistyczne Uniwersytetu Wileńskiego

Recenzowany zbiór artykułów jest bardzo różnorodny, ale taki powinien być zestaw materiałów, którego zadaniem jest wprowadzenie do problematyki, która, jak mniemam będzie już w kolejnych tomach rozwijana według kryte¬rium przedmiotowego, czego przykładem są tematyczne tomy serii „Polacy na Białorusi”. Z tego też powodu w całym tomie można wyróżnić dwie kategorie artykułów naukowych. Pierwsza to teksty ogólne przedstawiające w zwięzłej formie stan badań, lub syntetyzujące badania konkretnych autorów. Druga ka¬tegorią są teksty podejmujące konkretne, zazwyczaj wąskie problemy zawiera¬jące się w tematyce całego tomu.
Prof. dr hab. Roman Jurkowski, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Niestety, temat do tej pory nie doczekał się w Polsce szerszego opracowania, na które zasługuje choćby ze względu na inspiracje krajami bałtyckimi umożliwiające interesujące badania z życia Polaków nad bałtykiem. Zbiór artykułów „Polacy na Litwie i w krajach bałtyckich: od Powstania Styczniowego do XXI wieku” to orygi¬nalna próba spojrzenia na polskie życie w tych krajach które, jak i Polska, wywiodły się ze wspólnego dziedzictwa.
Prof. Šarūnas Liekis, Uniwersytet Witolda Wielkiego w Kownie