Modernistyczne imaginarium Europy Środkowo-Wschodniej. Figury zmiany

Tytułowe „figury zmiany” to wyobrażenia, które pojawiają się w literaturze i kulturze szeroko rozumianego modernizmu i są ściśle związane z doświadczeniami Europy Środkowo-Wschodniej. Stanowią także rodzaj wglądu w przestrzeń i strukturę kulturowego imaginarium kształtującego się dynamicznie pod wpływem przemian niesionych przez nowoczesność. Autorzy swoją uwagę kierują szczególnie na literackie wyobrażenia odznaczające się wyrazistością i jakąś trwałością, które integralnie łączą się z przestrzenią Europy Środkowo-Wschodniej w okresie modernizacyjnych przemian 1864–1939. Jest to próba zrekonstruowania repertuaru wspólnych i ważnych dla tego obszaru wyobrażeń (na temat postaci, narracji, wydarzeń itp., fikcyjnych i faktycznych) oraz związanych z tymi manifestacjami znaczeń.

******

The Modernist Imaginarium of Central and Eastern Europe. The Figures of Change

The title 'figures of change' are images that appear widely in literature and culture of Modernism in its broad sense and are closely related to the experience of Central and Eastern Europe. They are also a kind of insight into the space and structure of the cultural imaginarium developing dynamically under the influence of changes brought by modernity. The authors direct their attention particularly on literary ideas characterized by clarity and some durability that are strongly connected to the space of Central and Eastern Europe during the period of modernization changes in 1864–1939. It is an attempt to reconstruct the repertoire of common and important ideas for this area (about characters, narratives, events, etc., fictional and factual) and the meanings associated with these manifestations.

Keywords: Modernism, the 19th and 20th century literature, Central and Eastern Europe, European culture, imaginarium.

Tom jest kontynuacją wcześniej opublikowanych prac zbiorowych: Problemy literatury i kultury modernizmu w Europie Środkowo-Wschodniej (1867–1918), t. 1–3, Warszawa 2017, Modernizmy Europy Środkowo-Wschodniej. Coraz szersze marginesy, Warszawa 2020. Łączy je: centralny problem badawczy, tj. nierozpoznane dotąd wspólne cechy światopoglądowe Europy Środkowo-Wschodniej przełomu XIX/XX wieku zapisane w tekstach literackich (geografia i modalność modernizmu). Niniejszy tom odróżnia się od wcześniejszych węższym zakresem geograficznym penetracji badawczych (Polska jako centrum, przygraniczne rejony litewsko-czesko-ukraińskie), a także wyeksponowanym stanowiskiem metodologicznym, co ujednolica zasób pojęciowy monografii.
Kompozycja tomu uderza przemyślaną oczywistością problemów: układ chronologiczny obejmujący pół wieku (od pozytywizmu po Dwudziestolecie, od Norwida i Kraszewskiego po J. Kadena-Bandrowskiego), odzwierciedlenie zmian postaw i światopoglądów Europejczyków w okresie przed Wielką Wojną i po niej, analizowanie sposobów wypowiedzi artystycznej od tradycyjnej literatury po film, wybór autorek i bohaterek utworów jako tematyczne novum historycznoliterackie i jako nowoczesne ujęcie feministyczne czy postzależnościowe, skupianie się na kreacjach outsiderów społeczno-światopoglądowych. Z takiego układu problemowego i tematycznego powstała jedność w rozmaitości stanu wyobrażeń Europy Środkowo-Wschodniej w okresie wyznaczonym tytułowym zakresem dat. Wyraźnie widać, iż głębia kryzysu moralności mieszczańskiej oraz systemu etyki wyprowadzanego z nauki chrześcijańskiej były w tej części Europy silniejsze, niż dotąd mniemano.
Z recenzji prof. dr. hab. Tadeusza Budrewicza

Monografia jest ciekawą próbą pochwycenia procesu modernizacyjnych przemian, które kształtowały świadomość kulturową w Europie Środkowo-Wschodniej drugiej połowy XIX wieku i pierwszych dekad XX wieku. Autorzy opracowania postawili sobie ambitne zadanie zdefiniowania rytmu tychże przemian poprzez odnalezienie definiujących je tropów zbiorowej (narodowej i społecznej) wyobraźni, nazwanych w pracy „figurami zmiany”. Obszar poszukiwania zakreślili symbolicznie za pomocą triady pojęć: rewolucja, feminizm i duchowość, pokazując, jak paradygmat modernizacyjnych zmian kształtuje się na styku doświadczenia społecznych i politycznych niepokojów, wstrząsających życiem zbiorowym od roku 1905 po lata I wojny światowej, oraz emancypacyjnych projektów i praktyk społecznych, będących zarówno wynikiem przeżywanych wstrząsów, jak i ich katalizatorem, a do tego odbijających się nader wyraźnie w procesie tworzenia różnych formuł duchowości (powstających na bazie okultyzmu, gnozy i innych systemów filozoficznych, również współgrających z ideami modernizmu katolickiego). Tak zakreślone pole badawcze otworzyło bardzo szeroką perspektywę oglądu kulturowego imaginarium, które ujęte zostało w jego modelu dynamicznym, pokazującym wszelkie zależności, przesilenia i odejścia od tradycyjnego modelu kultury i jej rytuałów obowiązujących w toku całego XIX stulecia, i zdefiniowane jako – z jednej strony – poddane impulsowi nowoczesności, a z drugiej – ulegające nowej stabilizacji.
Z recenzji prof. dr hab. Doroty Kielak